La République d’Arménie a célébré hier le 35e anniversaire de son indépendance. Ces trente-cinq années d’État arménien indépendant sont, au fond, traversées par une ligne de fracture particulièrement douloureuse, voire tragique : celle qui sépare la période précédant la guerre de 2020 de celle qui l’a suivie. Une ligne devenue plus lourde encore après le nettoyage ethnique et le dépeuplement arménien de l’Artsakh.
Mais il ne s’agit pas seulement d’une rupture chronologique. Elle est aussi politique et idéologique, portée aujourd’hui par la force au pouvoir, qui évoque l’avènement d’une « Quatrième République ». Nikol Pachinian, chef du parti au pouvoir en Arménie, affirme ainsi que le pays commence à bâtir cette Quatrième République, et ce dès l’école publique.
À la veille de la fête de l’Indépendance, lors d’une visite dans l’une des écoles rénovées de la région de Vardenis, frontalière de l’Azerbaïdjan, Nikol Pachinian a déclaré qu’il fallait commencer à construire « l’école de la Quatrième République ».
Dans les grandes lignes, cette Quatrième République correspond à « l’idéologie » que Nikol Pachinian développe sous le concept d’« Arménie réelle ». C’est dans ce cadre qu’il affirme que l’Artsakh a été une « corde passée autour du cou » de l’indépendance arménienne, corde dont il serait parvenu à libérer l’Arménie en refermant le dossier de l’Artsakh.
L’Arménie célèbre donc le 35e anniversaire de son indépendance dans ce contexte profondément contradictoire, jusqu’au tragique, qui se reflète également dans l’état d’esprit de la société. Les dernières élections législatives ont montré que la société arménienne est, au fond, divisée dans son appréciation du rapport entre avenir et passé, dans sa vision de l’un comme de l’autre, mais aussi dans son attitude face au présent.
En définitive, si l’on met de côté les formulations employées par le pouvoir actuel autour de la « Quatrième République » ou de « l’Arménie réelle », la réalité sur le terrain apparaît assez simple : elles ne sont rien d’autre qu’un « habillage » de la lourde défaite et de la perte de l’Artsakh, permettant non seulement d’esquiver la responsabilité de ce désastre — à tout le moins la responsabilité politique — mais aussi de conserver le pouvoir.
Dans les faits, c’est l’Azerbaïdjan qui est devenu le prescripteur de cette « Arménie réelle » ou de cette Quatrième République, en dictant les conditions de ce que l’on appelle la « paix ».
Dans ces circonstances, la célébration est évidemment lourde. Mais une réalité paraît néanmoins incontestable : l’État arménien est une valeur précieuse, une valeur supérieure à toute autre. Les questions touchant à sa préservation, à son identité et à son contenu social et politique doivent trouver leurs réponses exclusivement au sein de la société arménienne et de l’ensemble du peuple arménien, et non être dictées par quelque acteur extérieur que ce soit.
Aucun État n’est à l’abri des défaites, des pertes douloureuses ou des dilemmes historiques complexes et décisifs. Mais pour ne pas s’effondrer définitivement sous le poids de ces épreuves, pour se relever, se reconstruire et retrouver le chemin du développement, l’idée de solidarité au sein de la société est essentielle.
Dans le cas de l’État arménien, de la République d’Arménie, la solidarité panarménienne est tout aussi importante, à la fois comme valeur et comme cadre de relations. Car le peuple arménien tire aussi sa singularité et sa force de sa diaspora.
La vitalité et le développement de l’État arménien peuvent donc être assurés également grâce à l’utilisation de cet immense potentiel. Le cadre de la solidarité doit ainsi dépasser la seule société d’Arménie pour englober l’ensemble du monde arménien.
Parvenir à cette solidarité constitue peut-être le défi contemporain le plus difficile auquel soit confronté l’État arménien. Car si cette solidarité est assurée, les autres défis et risques deviendront beaucoup plus maîtrisables, tandis que la République d’Arménie gagnera en souplesse et en capacité de résistance.
Trente-cinq ans, pour un État, c’est un âge jeune — plus jeune encore, pourrait-on dire, que trente-cinq ans dans la vie d’un individu. La jeunesse se caractérise par les erreurs, les insuffisances, l’émotivité, mais aussi par la capacité et la volonté de tirer les leçons de ses erreurs, d’apprendre, de ne pas se laisser abattre, de ne pas capituler et de ne pas reculer.
Au cours de ces trente-cinq années, la République d’Arménie s’est permis la première de ces choses : le lourd, et parfois tragique, « luxe » de commettre des erreurs.
Il est désormais temps de faire preuve de l’autre : la volonté inébranlable de ne pas capituler et de se relever.
HAKOB BADALIAN
Երիտասարդ Հայաստանի բարդ տարեդարձն ու կամքի հրամայականը
Հայաստանի հանրապետությունն այսօր տոնում է իր անկախության 35–րդ տարեդարձը։ Ըստ էության, Հայաստանի անկախ պետականության այս 35 տարիները ունեն մի բավականին ցավագին ու անգամ ողբերգական բաժանում՝ մինչեւ 2020 թվականի պատերազմ, եւ դրանից հետո։ Եվ առավել եւս այդ ծանր «գիծը» քաշվեց Արցախի էթնիկ զտումից ու հայաթափումից հետո։ Այստեղ սակայն լոկ ժամանակագրական ծանր «գիծ» չէ, այլ նաեւ քաղաքական ու բովանդակային, որ բերում է ներկայիս կառավարող ուժը, հայտարարելով Չորրորդ հանրապետության մասին։ Ներկայումս Հայաստանում իշխող կուսակցության առաջնորդ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարում է, որ սկսում են ձեւավորել Չորրորդ հանրապետություն, ընդ որում սկսած հանրակրթական դպրցական մակարդակից։ Անկախության տոնի նախօրեին այցելելով Ադրբեջանին սահմանակից Վարդենիսի շրջանի նորոգված դպրոցներից մեկը, Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ պետք է սկսել ձեւավորել Չորրորդ հանրապետության դպրոցը։ Մեծ հաշվով, Չորրորդ հանրապետությունը այն «գաղափարաբանությունն» է, որ «Իրական Հայաստան» կոնցեպտի ներքո ներկայացնում է Նիկոլ Փաշինյանը, այդ շրջանակում հայտարարելով, որ Արցախը եղել է Հայաստանի անկախության «վզին փաթաթված պարան», որից ինքը կարողացել է ազատել Հայաստանը՝ փակելով արցախյան թեման։ Անկախության 35–րդ տարեդարձը Հայաստանը նշում է այս՝ մինչեւ անգամ ողբերգական հակասականության շրջանակում, որն իր արտացոլումն ունի նաեւ հանրային տրամադրությունների վրա։ Խորհրդարանի վերջին ընտրությունը ցույց տվեց, որ Հայաստանի հասարակությունը ըստ էության կիսված է՝ ապագայի ու անցյալի հարաբերակցության վերաբերյալ իր գնահատականների ու պատկերացումների, ներկայի հանդեպ իր մոտեցումների հարցում։ Վերջին հաշվով, եթե մի կողմ ենք թողնում այն ձեւակերպումները, որ Չորրորդ հանրապետության կամ «Իրական Հայաստանի» տեսքով մատուցում է Հայաստանի գործող իշխանությունը, ապա գետնի վրա բավականին պարզ է, որ դրանք այլ բան չեն, քան ծանր պարտության եւ Արցախի կորստի այնպիսի «փաթեթավորում», որը թույլ կտա ոչ միայն խուսանավել դրա համար պատասխանատվությունից՝ առնվազն քաղաքական, այլ նույնիսկ պահպանել իշխանությունը։ Իսկ գործնական առումով, «իրական Հայաստանի» կամ Չորրորդ հանրապետության թելադրողը դարձել է Ադրբեջանը, որը թելադրում է այսպես ասած «խաղաղության» պայմանները։ Այս պայմաններում, տոնն իհարկե ծանր է։ Բայց միարժեք է երեւի թե մի իրողություն՝ հայկական պետականությունը իհարկե թանկ արժեք է, ամեն ինչից վեր արժեք, որի պահպանության, ինքնության, հասարակական–քաղաքական բովանդակության հարցը լուծումներ պետք է ստանա բացառապես հայաստանյան հանրության եւ հավաքական հայության շրջանակում, այլ ոչ թե թելադրվի որեւէ արտաքին դերակատարի միջոցով։ Որեւէ պետականություն ապահովագրված չէ թե պարտություններից, թե ծանր կորուստներից, թե պատմական բարդ ու բեկումնային դիլեմաներից։ Բայց այդ ամենից վերջնականապես չքանդվելու, ոտքի կանգնելու, վերականգնվելու եւ զարգացմն ճանապարհի դուրս գալու համար չափազանց կարեւոր է ներհասարակական համերաշխության գաղափարը։ Իսկ հայկական պետականության,՝ Հայաստանի հանրապետության պարագայում նույնքան կարեւոր է համահայկական համերաշխությունը՝ որպես արժեք եւ հարաբերություննրի շրջանակ, որովհետեւ հայ ժողովուրդը առանձնահատուկ եւ ուժեղ է նաեւ իր սփյուռքով։ Հետեւաբար, հայկական պետականության կենսունակությունն ու զարգացումը կարող է ապահովվել նաեւ այդ ահռելի ներուժը օգտագործելով։ Ըստ այդմ, համերաշխության շրջանակը բացի հասարակականից, պետք է ներառի նաեւ համահայկականը։ Եվ սա ապահովելն է թերեւս հայկական պետականության ժամանակակից ամենաբարդ մարտահրավերը, քանի որ այդ համերաշխությունը ապահովելու դեպքում՝ մյուս մարտահրավերներն ու ռիսկերը կլինեն էապես կառավարելի, իսկ Հայաստանի հանրապետությունը՝ ճկուն ու դիմադրունակ։ 35–ը պետության համար երիտասարդ տարիք է, նույնիսկ առավել երիտասարդ՝ քան պարզապես մարդու, անհատի համար։ Երիտասարդությանը բնորոշ են սխալները, բացթողումները, էմոցիոնալությունը, բայց նաեւ՝ դասեր քաղելու, սովորելու, չընկճվելու, չհանձնվելու, չնահանջելու կարողությունն ու կամքը։ Հայաստանի հանրապետությունը այս 35 տարիներին իրեն թույլ է տվել առաջին մասը՝ սխալվելու ծանր ու անգամ ողբերգական «շռայլությունը»։ Հիմա ժամանակն է դրսեւորել մյուսը՝ չհանձնվելու եւ ոտքի կանգնելու աներեր կամքը։
ՀԱԿՈԲ ԲԱԴԱԼՅԱՆ
Photo : Max Sivaslian
